مسجد آقا نور اصفهان (خاندان حاجیها)

اين مسجد كه در محله دردشت واقع است مانند بقعه باباركنالدين از بناهايي است كه در دوره پادشاهي شاه عباس اول ساخته شده و در اولين سال سلطنت شاه صفي به اتمام رسيده است و به اين مناسبت در كتبيه اصلي مسجد در سردر شرقي به نام هر دو پادشاه آمده است. اين كتيبه كه به خط ثلث سفيد بر زمينه كاشي خشت لاجوردي رنگ نوشته شده حاكي از آن است كه بناي مسجد به وسيله (نورالدينمحمد اصفهاني) در دوره پادشاهي شاه عباس كبير شروع شده و در سال اول سلطنت جانشين او شاه صفي به اتمام رسيده است. كتيبه سردر به خط محمد رضايامامي و مورخ به سال هزار و سي و نه هجري مي باشد.

شبستان زيبا و جالب اين مسجد از نفايس و شاهكارهاي آن است كه نور آن به وسيله قطعاتي از سنگ مرمر شفاف تأمين ميشود. بر طرفين محراب اين شبستان با خط بنايي مشكي ساده بر زمينه زرد عبارات مذهبي نوشته شده است.سردر شمال مسجد كتيبهاي دارد كه به خط ثلث سفيد بر زمينه كاشي لاجوردي رنگ نوشته شده است. خطاط اين كتيبه محمدباقر شيرازي خوشنويس بزرگ عصر قاجار است مسجد آقانور در جنگ تحميلي آسيب بسيار ديد كه به شيوه اول بازسازي شد.

مسجد آقا نور مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان ابن سینا، محله تاریخی دردشت، کوچه مسجد آقا نور واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۶ فروردین ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۱۹۷۱ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ساخت و سازهای غیر مجاز در حریم مسجد "آقانور" و نبود اعتبارات مالی لازم برای مرمت و بازسازی، این مسجد را که یکی از شاهکارهای معماری عهد صفوی در اصفهان به شمار می رود، با تهدید جدی روبه رو کرده است در محله دردشت اصفهان مسجدی قرار دارد که طبق سنتهای معماری ایران به صورت چهار ایوانه طراحی شده است. ورودیهای مسجد آقانور در ضلع شمالی و شرقی مسجد قرار گرفته که توسط کوچه های اطراف به بازار دردشت و محله ای به همین نام مربوط می شود. بانی مسجد " نورالدین محمد اصفهانی " از افراد خیر و نیکوکار روزگار خویش است این مسجد مانند بقعه بابا ركن الدین از بناهایی است كه در دوره پادشاهی شاه عباس اول ساخته شده و در اولین سال سلطنت شاه صفی باتمام رسیده است و بدین مناسبت در كتیبه اصلی مسجد ، در سر در شرقی نام هر دو پادشاه آمده است. این كتیبه كه بخط ثلث سفید بر زمینه كاشی خشت لاجوردی رنگ نوشته شده ، حاكی از آنست كه بنای مسجد بوسیله نور الدین محمد اصفهانی در دوره پادشاهی شاه عباس كبیر شروع شده و در سال اول سلطنت جانشین او شاه صفی باتمام رسیده است. كتیبه این سر در كه بخط محمد رضای امامی و مورخ به سال ۱۰۳۹ هجری می باشد بشرح زیر است "قال الله تعالی انما یعمر مساجد الله من آمن بالله و الیوم الاخر و اقام الصلوه و آتی الزكوه . در ایام دولت جاوید مدت كلب آستان علی ابن ابی طالب ۱۲۹۱ صلوات الله و سلامه علیه عباس حسینی و در اول جلوس پادشاه عادل شاه صفی بهادرخان خلد الله ملكه و سلطانه و افاض علی العالمین بره و عدله و احسانه توفیق یافت نور الدین محمد اصفهانی باتمام عماره این مسجد خالصاً لوجه الله تعالی كتبه محمد رضا الامامی ۱۰۳۹" در ذیل جمله علی ابن ابی طالب در كتیبه فوق الذكر سال ۱۲۹۱ نوشته شده است و چنین به نظر می رسد كه این سال معرف یكی از سالهای تعمیراتی مسجد باشد در دو پشت بغل سر در بخط بنائی سه رگی شطرنجی مشكی بر زمینه آجری ، سوره اخلاص نوشته شده و در طرفین سر در ، در دو شكل مربع بزرگ ، تكرار كلمه محمد ، تزئینات دو جانب سر در را تشكیل داده است. خطوط و تزئینات كاشیكاری ایوان جنوبی مسجد آقا نور كتیبه ایوان جنوبی مسجد آقا نور بخط ثلث سفید بر زمینه كاشی خشت لاجوردی رنگ به قلم محمد باقر شیرازی و مورخ به سال ۱۲۵۸ در زمان محمد شاه قاجار می باشد و در آخر كتیبه با كاشی طلائی رنگ سال ۱۲۷۹ اضافه شده است. در اشكال مربع بزرگ داخل ایوان بخط بنائی ساده لاجوردی بر زمینه آجری اسامی : محمد ، علی ، حسن ، حسین نوشته شده و در طرفین نمای خارجی ایوان ، در دو شكل مربع بخط بنائی ساده عباراتی بشرح زیر نوشته شده است : حاشیه مربع سمت غربی بخط بنائی حنائی بر زمینه فیروزه ای شامل عبارات " بسم الله الرحمن الرحیم قل هو الله احد الله صمد " است و متن آن بخط لاجوردی رنگ بر زمینه آجری جمله " سبحان الملك و الملكوت " است. حاشیه مربع سمت شرقی بخط بنائی حنائی رنگ بر زمینه فیروزه ای شامل عبارت " لم یلد و لم یولد و لم یكن له كفواً احد " است و در متن آن بخط بنائی لاجوردی رنگ بر زمینه آجری جمله " سبحان الحی الذی لایموت " نوشته شده است. در نمای خارجی ایوان غربی مسجد در دو شكل مربع بخط بنائی ساده لاجوردی رنگ بر زمینه آجری سوره اخلاص نوشته شده است. اشعار فارسی در ایوان شرقی مسجد آقا نور در داخل ایوان شرقی مسجد آقا نور در یك حاشیه كاشیكاری بر متن زرد رنگ ، در ده لوحه بخط نستعلیق سفید بر زمینه كاشی خشت لاجوردی رنگ اشعار زیر نوشته شده است : صاحب خلق و فیض آقا نور (۱) كه چو خورشید مهربان علمست مسجدی ساخت در كومكی(۲) كه بگیتی یگانه حرمست اینچنین مسجدی كه خاك درش غیرت افزای جنت و ارمست سال تاریخ آن خرد گفتا مصرع آخرین این رقمست معبد اهل اصفهان چون شد مسجد نور كعبه عجم است(۳) كتبه العبد نورا ۱- آقا نور و آقا مؤمن دو برادر بوده اند كه اولی مسجد را ساخته و دومی نزدیك مسجد حمامی بنا كرده است كه تا این چند سال پیش نیز دائر بوده و معروف به حمام در دشت است و سابقاً به نام بانی آن آقا مؤمن نامیده می شده و این حمام وقف بر مسجد است. ۲- مقصود از كلمه كو در مصراع فوق الذكر ظاهراً كوی است. ۳- مصراع مسجد نور كعبه عجم است بحساب حروف ابجد سال ۱۰۳۴ هجری می شود. این بنا در محله دردشت اصفهان واقع است. بنای اصلی آن، از آثار دوره شاه عباس اول است كه ساخت آن یک سال بعد از مرگ نامبرده، در اولین سال سلطنت شاه صفی ـ ۱۰۳۹هـ. ق ـ به اتمام رسیده و در دوره قاجاریه، شبستان زیبایی بدان افزوده شده و بخشهایی از آن تزیین شده است. بنای كنونی مسجد، با نقشه چهار ایوانی، دارای سردر، صحن، ایوانهای چهارگانه، شبستان، تزیینات کاشی کاری و كتیبههای تاریخی است. كتیبه مقدم تر بنا، در داخل ایوان خاوری، به شعر و به تاریخ ۱۰۳۴ هجری است. براساس متن این كتیبه، مسجد را شخصی به نام آقا نور ساخته است. كتیبه اتمام بنا، بر سر در خاوری به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی خشتی لاجوردی رنگ نوشته شده است. براساس متن كتیبه، بنای مسجد به وسیله نورالدین محمد اصفهانی، در زمان شاه عباس شروع و در سال اول سلطنت شاه صفی به اتمام رسیده است. كتیبه مزبور به خط محمدرضا امامی است. شبستان ستون دار این مسجد، بسیار زیبا و دارای ستونهای سنگی و پوشش چشمه طاق است كه در وسط طاقها، قطعاتی از سنگ مرمر شفاف جهت نورگیری قرار دادهاند. این شبستان، محراب كوچكی دارد. سردر خارجی شبستان جنب سردر شمالی مسجد نیز تزییناتی از نوع كاشی های گره و خطوط بنایی دارد. این شبستان، از الحاقات قرن سیزدهم هجری است و به هزینه حاج محمد ابراهیم قزوینی ـ امام جماعت سابق مسجد ـ بنا شده است. پشت بام این شبستان، در ردیف زیباترین مهتابی های مساجد اصفهان است. این مسجد، در بهمن ماه ۱۳۶۵ شمسی، در معرض حملات هوایی عراق قرار گرفت كه در نتیجه آن، خرابی هایی در صفه جنوبی، لنگه طاقها، تزیینات كاشی و آیینه و گلدسته مسجد ایجاد شد كه بعدها به همت مسئولین مربوطه بازسازی و مرمت گردید .(سایت صدا و سیمای اصفهان)

دکتر عباس حاجیها